Techniki wyplatania z wikliny
Wyplatanie z wikliny należy do najstarszych znanych technik rzemieślniczych. W Polsce rzemiosło to ma udokumentowaną historię sięgającą okresu wczesnego średniowiecza, kiedy wyroby plecionkarskie służyły przede wszystkim celom użytkowym. Współcześnie techniki wyplatania stosowane są zarówno w produkcji wyrobów użytkowych, jak i dekoracyjnych oraz artystycznych.
Podstawowe techniki wyplatania
Splot prosty (plain weave)
Splot prosty to najbardziej podstawowa technika wyplatania, polegająca na naprzemiennym przeprowadzaniu wątku (pędów poziomych) przez osnowę (pędy pionowe) — raz nad, raz pod. Metoda ta jest stosunkowo szybka i daje wyroby o jednolitej fakturze. Stosuje się ją do wytwarzania koszy o prostych, płaskich ściankach.
Przy splecie prostym szczególnie ważne jest zachowanie stałego napięcia osnowy. W praktyce rzemieślnicy umieszczają pionowe pręty w specjalnym uchwycie lub formie drewnianej, która nadaje wyrobowi kształt podczas pracy.
Splot spiralny (coiled basketry)
Technika spiralna polega na nawijaniu materiału w kształcie spirali i łączeniu kolejnych warstw za pomocą ściegów lub dodatkowego materiału wiążącego. Metoda ta jest charakterystyczna dla wyrobów ze słomy żytniej, traw i trzciny. Produkuje się nią okrągłe kosze, maty i pokrywy.
W Polsce spiralne wyplatanie ze słomy żytniej jest tradycyjnie związane z regionem Kurpi i częścią Mazowsza. Wyrób jest zwijany od dna ku górze, a kolejne zwoje łączone są za pomocą wiązań ze słomy lub rafii.
Technika ramowa (stake-and-strand)
Technika stake-and-strand (dosłownie: „kołki i pasma") jest najczęściej stosowaną metodą przy wyplataniu koszy z wikliny. Podstawę tworzą grubsze pręty (stopki), które są następnie zaginane ku górze i stanowią osnowę boczną. Wokół nich przetykany jest wątek z cieńszych pędów wikliny.
Ta technika pozwala na tworzenie wyrobów o zróżnicowanych kształtach — okrągłych, owalnych, prostokątnych i nieregularnych. Dno wyrobu zakończone jest zazwyczaj spleconym wzorem krzyżowym lub gwiazdowym.
Wyplatanie przestrzenne i rzeźbiarskie
Bardziej zaawansowane formy wyplatania obejmują techniki trójwymiarowe, w których wiklina jest kształtowana przestrzennie bez użycia formy. Rzemieślnicy stosują w tym celu odpowiednie gięcie pędów, tworzenie pętli, łuków i krzywizn. Tego rodzaju techniki są domeną doświadczonych wikliniarzy i służą do produkcji mebli i elementów architektonicznych.
Przygotowanie materiału
Wiklina używana do wyplatania to przede wszystkim pędy wierzby wiciowej (Salix viminalis). Zbierane są jesienią po opadnięciu liści lub wczesną wiosną przed pojawieniem się pąków. Pędy muszą być odpowiednio przygotowane przed użyciem:
- Wiklina zielona (nieobrana) — używana bezpośrednio po zbiorze, zachowuje naturalne zabarwienie kory
- Wiklina biała — obrana po moczeniu w wodzie przez kilka tygodni; ma jasny, kremowy kolor
- Wiklina buforowana — gotowana i obrana; ma ciemniejszy, brązowy odcień
- Wiklina suszona — może być używana po ponownym namoczeniu w zimnej lub ciepłej wodzie
Narzędzia
Podstawowe narzędzia stosowane przy wyplataniu z wikliny:
- Szydło wikliniarskie — metalowa szpila do rozchylania splotów i prowadzenia pędów
- Nóż do cięcia pędów — ostry, wąski nóż do precyzyjnego krojenia końcówek
- Drewniana forma — szablon nadający kształt wyrobowi podczas wyplatania
- Waga lub miara — do równomiernego doboru pędów o zbliżonej grubości
Regionalne warianty technik
W Polsce poszczególne regiony wypracowały własne warianty technik wyplatania. Okolice Nałęczowa i Lublina znane są z wikliniarstwa użytkowego, produkującego kosze, tace i pojemniki. W Krosnem i regionie podkarpackim dominowały niegdyś wyroby transportowe — skrzynie i kosze do produktów spożywczych. Region kurpiowski specjalizuje się w wyrobach ze słomy, natomiast Mazowsze zachowało tradycję plecionek z sitowia stosowanych do wyrobu mat i siedzisk.
Pełne opisy poszczególnych stylów regionalnych zawiera artykuł Historia plecionkarstwa w Polsce.